जिल्ह्याची रूपरेखा

इतिहास

ठाणे जिल्ह्याचा प्राचीन इतिहास

ठाणे जिल्ह्याचा इतिहास चार मुख्य कालखंडात विभागला जाऊ शकतो, सुरवातीचा हिंदू कालावधी- अंशतः पौराणिक आणि काही प्रमाणात ऐतिहासिक सन1300 पर्यंत, सन1300 ते सन1660 पर्यंत मुस्लिम कार्यकाळ, सन1660 ते सन1800 पर्यंत मराठा कार्यकाळ, सन1880 पासून ब्रिटीश कार्यकाळ.

ऐतिहासिक काळापासून ठाणे जिल्हातील मुख्यता सोपारा, कल्याण, ठाणे व संजान यांचा पश्चिम भारताच्या विदेशी व्यापारात एक अग्रगण्य सहभाग होता. पूर्व-ऐतिहासिक काळापासून ठाणेचा किनारपट्टी हिंद महासागरा मध्ये गणले जात असे. इ.स. पूर्व 2500 ते इ.स. पूर्व 500 इजिप्त, पिनॅसिया आणि बॅबिलोन यांच्याशी व्यापारी संबंध होते. इ.स. पूर्व 250 ते इ.स. 250 मध्ये ग्रीक आणि पार्थियन लोकांच्या वसाहती निर्माण झाल्या. इ.स. 250 ते इ.स. 640 पर्यंत पारशी टोळ्या व त्यांच्या वसाहती होत्या. इ.स.700 ते इ.स. 1200 पर्यंत मुस्लीम व्यापारी संबंध आणि अरब व पारशी लोकांच्या वसाहती झाल्या. इ.स.1530 मध्ये पोर्तुगीजांनी हया वसाहती काबीज केल्या. इ.स.1664 मध्ये ब्रिटिशांनी हया वसाहती ताबा घेतला.

ठाणे जिल्हा उत्तर कोंकणाचा भाग असून ज्याचे नाव अप्परंत (पश्चिमी टोक) होते. नंतर पुरी-कोंकण म्हणून ओळखले जात असे.ठाणे तट , अप्परंत, सोपारा व वसईच्या सहा मैल उत्तरेस राजा अशोकांचे राज्य होते. बुद्धिस्ट इतिहासकार नुसार इ.स. पूर्व 540 पासून गौतम बुद्धाचे राज्य व वाणिज्य केंद्र होते.

शिलाहारांच्या शासनकाळात ठाणे शहराला अरब लेखकांनी अतिशय सुंदर शहर म्हणून घोषित केले होते.
ठाणे शहरातील व्यापार स्थानिक हिंदू, मुस्लीम आणि पारशी यांच्यामध्ये होत असे. शिलाहारांनी 400 वर्षांपेक्षा अधिक काळ उत्तर कोकणवर राज्य केले. त्यांनी कला आणि संस्कृतीला उदारमतवादी संरक्षण दिले. अमरनाथमधील मंदिर जे अद्यापही वास्तुशास्त्रातील व शिल्पकलांचे कौशल्य दाखवते.

मुघल (1300-1500)

मुघल काळात तुर्क शासकांनी अनेक मंदिरे व चर्चांचे उच्चाटन करून मशिदी तयार केल्या.
मुघल साम्राज्यात एक धार्मिक अधिकारी (काजी ) ठाणे शहारावर राज्य करत होते.
मुघल तुघलक यांच्या कट्टर नियमानुसार मुघल यांनी उत्तर कोंकणातील आपले वर्चस्व राखले.

दोलाताबाद आणि किनारपट्टीच्या दरम्यानच्या थेट विचारार्थ या दोन हिंदू मुख्यालयांनी क्षेत्ररक्षण केले.इ.स. 1341 मध्ये दोलाताबाद आणि किनारपट्टीच्या दरम्यानच्या भूभागावर मुघलाने बागलाणचे प्रमुख महादेव आणि जव्हारचे प्रमुख यांना जहागिरी दिली. 22 बावीस किल्ले आणि देशाचे वार्षिक उत्पना एवढा कर रू.9,00,000 ची जहागिरी यांचे जहागीरदार म्हणून ओळखले होते. इ.स.1464 च्या शिलालेखानुसार जहागिरी देण्याचे अधिकार भिवंडी चे हिंदू प्रमुखानं होते.

पोर्तुगीज (1500-1670)

वसईचा उल्लेख न करता पोर्तुगीज इतिहास अपूर्ण आहे. इ.स. 1535 पासून 1739 पर्यंत अंदाजे दोनशे वर्षे वसई पोतुगीजांच्या ताब्यात होते. साधारणपणे प्रथम वसई आरमारप्रमुख म्हणून नानो-दा-कुन्हा यांना ओळखले जाते. इजिप्शियना या बंदरातून मक्केपर्यंत लाकूड वाहतूक करत होते. ठाणे समुद्रकिनारा जहाज बांधणीसाठी प्रसिद्ध होता. इ.स.1550 ते इ.स. 1600 मध्ये अगाशी व वसई येथे बनविलेले जहाजे यूरोपीयन सफारी म्हणून वापरल्या.
पेशवे बाजीरावचा भाऊ,चिमाजी अप्पा यांनी वसई वर स्वारी करून ताब्यात घेतले. इ.स.1739 ते इ.स. 1802 पर्यंत वसई मराठांच्या ताब्यात होते. इ.स.1802 मध्ये वसईच्या तहानंतर तो ब्रिटिशांच्या ताब्यात गेला आणि इ.स.1818 मध्ये मुंबई प्रांतामध्ये तो समाविष्ट करण्यात आला.

मराठे

इ.स. 1670 च्या सुमारास पोर्तुगीजांच्या सैन्याने महासागरात पराभूत केले. पण त्यानंतर शिवाजींनी त्यांना जमिनीवर पराभूत केले आणि आपल्या राज्याचा ताबा घेतला.
शिवाजींनी मुघल साम्राज्याला उध्वस्त केले आणि बीजापूर आणि गोळकोंडाच्या राज्यावर अनेक पराक्रम गाजवला.
जून 1674 मध्ये रायगड किल्ल्यावर शिवरायांनाचा राज्याभिषेक करण्यात आला. राज्यांनी चौथ उपकर सुरुवात करून स्वराज्य घडविले.

मराठा – पोर्तुगीज

कर्जतजवळील वेंगांव हे नानासाहेबांचा जन्मस्थळ ठाणेत होते. इ.स.1857 च्या ऊठावात ठाणेचा वाटा नाही. वासुदेव बळवंत फडके ठाणेच्या तुरुंगात होते. नंतर त्यांना अंदमान तुरुंगात हलविण्यात आले.

दडपशाही कायदा व दुसर्या अफगाण युद्धादरम्यान झालेला प्रचंड खर्च, भारतीय नागरी सेवांच्या प्रवेशासाठी वयोमर्यादा कमी करणे व अलीगढ येथील मुहम्मद एंग्लो ओरिएंटल महाविद्यालयाचे उद्घाटन सर्वसाधारणपणे लॉर्ड लेटन्स यांच्या काळात झाले ज्यामुळे लोकांच्या मनात दुःखी भावना निर्माण झाल्या.

ब्रिटीशांच्या राजवटीत इ.स.1805 मध्ये जिल्ह्यतील व्यापार 411 लाख आयात आणि 330 लाख निर्यात असून इ.स.1881 मध्ये 2357 लाख आयात आणि 2921लाख निर्यात झाले म्हणजेच सातपट वाढ झाली.

भौगोलिक रचना

भौगोलिक स्थान

ठाणे जिल्हा कोकणचा उत्तर भाग असून तो पूर्वेकडे असणा-या सहयाद्रीच्या रांगा व पश्चिमेकडील अरबी समुद्राच्या किनारपट्‌टीच्या दरम्यान पसरला आहे. जिल्ह्याला 113 किमी चा समुद्र किनारा आहे. जिल्हयाचे भौगोलिक स्थान 72.45 आणि 73.48 पूर्व रेखांश व 18.42 आणि 20.20 उत्तर अक्षांश मध्ये येते. दक्षिण पूर्वेकडील पसरलेला जिल्ह्याचा पूर्व-पश्चिम भाग हा 100 किमी असून उत्तर-दक्षिण 140 किमी आहे. जिल्हा मुख्यालय ठाणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून सुमारे 25 किमी अंतरावर आहे आणि मुंबई शहरापासून 35 किमी अंतरावर आहे.

भौगोलिक क्षेत्र

2011 च्या जनगणनेनुसार विभाजीत जिल्हयाचे क्षेत्रफळ 4214 चौ.कि.मी. असून राज्याच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या 1.37 टक्के आहे. क्षेत्रफळाचा विचार केला तर राज्यात जिल्हयाचा 33 वा क्रमांक लागतो. जिल्हयातील 7 तालुक्यापैकी शहापूर तालुक्याचे क्षेत्रफळ सर्वात जास्त असून ते 1629 चौ.कि.मी. (38.66 टक्के) तर सर्वात लहान उल्हासनगर तालुका 13 चौ.कि.मी. (0.31 टक्के) क्षेत्रफळाचा आहे. जिल्हयातील ठाणे व उल्हासनगर हे दोन तालुके पूर्णपणे शहरी आहेत. या दोन तालुक्यासह कल्याण, भिवंडी व अंबरनाथ हे तालुके तुलनात्मकदृष्टया विकसित आहेत.

जिल्हयाच्या सीमा

जिल्हयाच्या पूर्वेला पुणे व अहमदनगर जिल्हे आहेत. उत्तर पूर्वेला नाशिक जिल्हा तर उत्तरेला पालघर जिल्हा आहे. या जिल्हयाच्या पश्चिमेला अरबी समुद्र पसरलेला असून बृहन्मुंबई व रायगड जिल्हे दक्षिणेला आहेत.

भौगोलिक रचना

जिल्ह्याला त्याच्या भौगोलिक रचनेच्या आधारे तीन भागांत विभागले आहे.

  • मध्य भागमध्ये सह्याद्रीची रांग आणि त्याच्या उतारावर प्रामुख्याने वनक्षेत्र आहे
  • मध्य क्षेत्र मुख्यतः तांदुळाच्या शेताने आच्छादित आहे आणि
  • पश्चिम किनारपट्टीसह पश्चिमेकडील भाग, जेथे फलोत्पादन, उच्च दर्जाचे चारा आणि भाजीपाला लागवड शेतीविषयक पद्धती आहेत

पर्वत रांगा

पूर्वेकडे असणा-या सहयाद्रीच्या रांगा सह्याद्रीच्या सीमारेषेवर सीमारेषा उभ्या आहेत. तसेच छोट्या छोट्या पर्वत रांगा विखुरलेला भूभाग आहे. पूर्वेकडे पर्वत रांगा ऊंच-ऊंच असून पश्चिमकडे हळूहळू कमी-कमी होतात. जिल्ह्याच्या मध्यवर्ती भागातसुध्दा छोट्या पर्वतरांगा पसरले आहेत.

ठाणे जिल्ह्यातील येऊर किंवा मामा भांजा हिल्स हे थंड हवेचे ठिकाण आहे.

नद्या

ठाणे जिल्हयात वैतरणा आणि उल्हास या दोन महत्वाच्या नदया वाहतात. वैतरणा नदीचा उगम उत्तर पूर्वेलगतच्या नाशिक जिल्हयातील त्र्यंबक पायथ्यापासून होऊन ती दक्षिणेकडे वाहत जाऊन ठाणे जिल्हयातील शहापूर तालुक्यात प्रवेश करुन पुढे वाडा, पालघर या तालुक्यातून वाहत जाऊन पालघर तालुक्याच्या दक्षिणेला नवघर येथे वैतरणा खाडीत अरबी समुद्राला मिळते. शहापूर तालुक्यातील घाटमाथ्यातून तानसा नदीचा उगम होतो व पुढे वसई तालुक्यातील चिमण येथे वैतरणा नदीशी तिचा संगम होतो. वैतरणा नदीच्या उजव्या बाजूने पिंजाळ, दहेरजा व सूर्या या उपनदया मिळतात आणि डाव्या बाजुने तानसा नदी मिळते. उल्हास नदीचा उगम भोर घाटमाथ्यातून होऊन उत्तर पूर्वेकडून ती रायगड जिल्हयातील कर्जत तालुक्यात प्रवेश करते व पुढे वसई खाडीला मिळते. उल्हास नदीच्या तीन उपनदया असून बारवी नदीचा उगम मुरबाड तालुक्यातील घाटमाथ्यातून होतो. पुढे ती अबंरनाथ तालुक्यातील आपटी गावानजीक उल्हास नदीस मिळते. भातसा नदीचा उगम शहापूर तालुक्यातील घाटमाथ्यातून होऊन ती कल्याण तालुक्यातील वडवली गावाजवळ येऊन उल्हास नदीला मिळते. भातसा नदीची काळू नदी ही मुख्य उपनदी असून ती शहापूर तालुक्याच्या घाटमाथ्यातून वाहात कल्याण तालुक्यामधील सांगोडे गावाजवळ भातसा नदीला मिळते. बारवी व भातसा या उपनदया उल्हास नदीला तिच्या उजव्या बाजूने येऊन मिळतात.वैतरणा खाडीच्या किनारपट्‌टीच्या आतील 25 कि.मी. अंतराचा भाग व उल्हास नदीचा कल्याणपासून 40 कि.मी.अंतराचा भाग जल वाहतुकीस योग्य आहे.

भुपृष्ठ रचना

जमिनीच्या प्रकारानुसार भुपृष्ठाची प्रामुख्याने दोन भागात विभागणी झालेली दिसून येते.

  • काळी व वाळू मिश्रित जमीन ही ठाणे तालुक्यात आढळून येते. ही जमीन सुपीक असून ती मुख्यत: भाताचे पीक, भाजीपाला व फळबागा यांच्या लागवडीस योग्य आहे.
  • तपकिरी लालसर जमीन ही बहुतेक किनारपट्‌टीच्या व सहयाद्री घाटमाथ्याच्या उतरणीच्या द-या खो-यातील पटट्‌यात आढळून येते. मुख्यत: भिवंडी, कल्याण व शहापूर तालुक्यात अशी जमीन असून ती भात लागवडीस उपयुक्त आहे.

हवामान

जिल्हयाचे हवामान सर्वसाधारणपणे सम आहे. तथापि ते सागर किनारी व किनारपट्टीच्या नजीक उष्ण व दमट आहे. किनारपटटीतील ठाणे, तालुक्यात हवामान उष्ण आहे. याउलट पूर्वेकडील सहयाद्री पर्वताच्या उतरणीला पायथ्याच्या सपाटी प्रदेशातील हवामान कमी उष्ण आहे. सर्वसाधारणपणे जानेवारी व फेब्रुवारी या महिन्यात हवा थंड असते.

पर्जन्यमान

राज्याची तीन ॲग्रीकजायकटिक विभागात विभागणी झालेली असून त्यातील कोकणपट्टीतील अतिपर्जन्य प्रदेशामध्ये ठाणे जिल्हयाचा समावेश आहे. जिल्हयात नैऋत्य मान्सून या वा-यापासून मुख्यत: पाऊस पडतो. सर्वसाधारणपणे जून ते सप्टेंबर हे पावसाळी महिने आहेत. 2015 मध्ये जिल्हयात सरासरी पाऊस 1884 मि.मि. पडला असून सर्वात जास्त पाऊस शहापुर तालुक्यात 2032 मि.मी. तर सर्वात कमी पाऊस भिवंडी तालुक्यात 1707 मि.मी. पाऊस पडला.